Plemię żmijowe

[Felek]

Plemię żmijowe

Faryzeusze byli jednym z najważniejszych nurtów religijnych i społecznych judaizmu w okresie Drugiej Świątyni. Ich początki datuje się zwykle na II wiek p.n.e., kiedy wśród Żydów zaczęły wykształcać się różne ugrupowania odmiennie interpretujące Prawo Mojżeszowe oraz rolę świątyni i tradycji. Nazwa „faryzeusze” najprawdopodobniej wywodzi się od hebrajskiego słowa peruszim („oddzieleni” lub „wyodrębnieni”), choć znaczenie tej nazwy pozostaje przedmiotem dyskusji badaczy.

Faryzeusze nie stanowili partii politycznej w nowoczesnym rozumieniu ani zamkniętego zakonu religijnego. Byli raczej ruchem skupiającym uczonych w Piśmie, nauczycieli oraz świeckich zwolenników, których łączyło przekonanie, że przestrzeganie Prawa powinno obejmować wszystkie sfery codziennego życia. W przeciwieństwie do elit kapłańskich związanych ze Świątynią Jerozolimską, działalność faryzeuszy koncentrowała się przede wszystkim na nauczaniu, interpretacji Pisma oraz życiu lokalnych wspólnot.

Charakterystyczną cechą ich nauczania było uznawanie zarówno Tory pisanej, jak i tradycji ustnej, czyli przekazywanych z pokolenia na pokolenie interpretacji i zasad wyjaśniających, w jaki sposób stosować przepisy biblijne w praktyce. Dzięki temu judaizm mógł dostosowywać się do nowych okoliczności, zachowując jednocześnie ciągłość z wcześniejszą tradycją.

Według starożytnego historyka Józef Flawiusz faryzeusze cieszyli się znacznym autorytetem wśród zwykłych mieszkańców Judei. Chociaż ich liczebność nie była duża, ich wpływ na życie religijne był znaczny dzięki działalności nauczycielskiej i wysokiemu prestiżowi jako znawców Prawa. Oprócz Józefa Flawiusza informacje o faryzeuszach pochodzą również z późniejszej literatury rabinicznej oraz z tekstów chrześcijańskich, dlatego historycy porównują te źródła, starając się oddzielić fakty historyczne od późniejszych ocen religijnych.

Pod względem doktrynalnym faryzeusze odróżniali się od innych ugrupowań żydowskich. Uznawali istnienie aniołów i duchów, wierzyli w zmartwychwstanie umarłych oraz w to, że Boża opatrzność współdziała z ludzką wolną wolą. Poglądy te odróżniały ich zwłaszcza od saduceuszy, którzy byli bardziej konserwatywni w kwestii uznawanych tekstów i nauk religijnych.

Po zburzeniu Drugiej Świątyni przez Rzymian w 70 r. n.e. znaczenie kapłaństwa świątynnego gwałtownie zmalało. To właśnie tradycja rozwijana przez faryzeuszy okazała się najlepiej przystosowana do nowych warunków. Z ich środowiska wywodzili się rabini, którzy stworzyli podstawy judaizmu rabinicznego. W kolejnych stuleciach ich nauczanie zostało utrwalone w Miszna oraz rozwinięte w Talmud. Z tego względu większość współczesnych badaczy uważa faryzeuszy za najważniejszych poprzedników późniejszego judaizmu rabinicznego.

Powyższy historyczny opis pozostaje w wyraźnej opozycji do słów Jezusa, a w istocie – zgodnie z odpowiednim dogmatem – do całej Trójcy Świętej, która w swojej wszechwiedzy przewiduje, że kiedyś będą oni zabijać, krzyżować i biczować w synagogach proroków, mędrców i uczonych w Piśmie (Mt 23,33–34). Oczywiście brzmi to nieludzko. I słusznie.

Dlatego też Jezus wyciąga jedynie słuszny wniosek zapisany w Ewangelii Jana 8,44: „Wy macie diabła za ojca i chcecie spełniać pożądania waszego ojca. Od początku był on zabójcą i w prawdzie nie wytrwał, bo prawdy w nim nie ma. Kiedy mówi kłamstwo, od siebie mówi, bo jest kłamcą i ojcem kłamstwa”.

Z tego mogłoby wynikać, że do tej grupy należą także ci „dobrzy”, jak np. Nikodem, Gamaliel, Szymon czy Paweł z Tarsu. Jednak ponieważ Jezus nie czyni tu żadnych wyjątków, można by przypuszczać – już na zasadzie logicznej konsekwencji – że i te postacie okazują się jedynie obłudnikami, którzy potrafią bardzo sprawnie maskować swoje prawdziwe oblicze.

Następnym problemem pozostaje pytanie, czy diabeł rzeczywiście mógłby w jakiś nadprzyrodzony sposób „płodzić” potomstwo z ludzkimi kobietami. Jeżeli jednak przyjmiemy, że Jezus pochodzi z Ducha Świętego, to musielibyśmy – dla zachowania konsekwencji analogii – dopuścić również możliwość, że i faryzeusz mógłby pochodzić z Ducha Nieczystego.

Tak rodzi się pewna logika paralel, która – choć spójna formalnie – zaczyna niebezpiecznie zbliżać się do intelektualnej groteski, w której każda teza może zostać odwrócona i doprowadzona do skrajności. I tu właśnie pojawia się miejsce na odrobinę ironii: im bardziej system próbuje być absolutnie konsekwentny, tym szybciej zaczyna się chwiać pod ciężarem własnej „nieomylnej” logiki.